خانه / آموزش / آمـوزش / ترکیبات ازت دار در گیاهان (الکالوئیدها)

ترکیبات ازت دار در گیاهان (الکالوئیدها)

ترکیبات ازت دار در گیاهان (الکالوئیدها)

گرد آوری : ژاله تحصیلی
فارغ التحصیل دکتری فیزیولوژی گیاهی دانشگاه تربیت مدرس

آلکالوئید ها
آلکالوئید ها

ترکیباتی که در این گروه قرار گرفته خاصیت دفاعی ضد گیاه خواری دارند و به عنوان آلکالوئیدها و گلیکوزیدهای سیانوژنیک شناخته شده¬اند.
آلكالوئيدها به گروهي از متابوليت‌هاي ثانويه با وزن مولكولي كم گفته مي‌شود كه از آمينو اسيدها سنتز شده و داراي يك يا چند اتم نيتروژن در ساختار خود هستند و غالباً بعنوان تركيبات دفاعي در برابر حمله جانوران و ميكروارگانيسم ها عمل می کنند.
از آنجائي كه آلكالوئيدها تركيباتي قليائي‌اند، به شكل نمك در واكوئلها، با pH اسيدي، ذخيره مي‌شوند. اغلب آلکالوئیدها ترکیبات متبلوری هستند که با اسیدها ترکیب یافته و تولید نمک می‌نمایند.
اکثر آلکالوئیدها علاوه بر عناصر کربن و هیدروژن و نیتروژن، دارای اکسیژن نیز هستند. تعداد کمی از آنها مانند نیکوتین در تنباکو فاقد اکسیژن بوده و به صورت مایع هستند. آلکالوئیدهای رنگی بندرت یافت می‌شوند ولی ناشناخته نیز نمی‌باشند. برای مثال بربرین به رنگ زرد و نمکهای سنگوئی نارین به رنگ سرخ مسی هستند. دانستن حلالیت آلکالوئیدها و املاح آنها دارای اهمیت قابل توجهی در داروسازی است، زیرا ترکیبات آلکالوئیدی را اغلب به صورت محلول عرضه می‌کنند
طبقه‌بندی آلکالوئیدها معمولاً براساس نوع حلقه‌ی موجود (به عنوان مثال پیرولیدین یا پیپریدین) و منشا بیوسنتتیک آنها انجام می‌گیرد. نام‌های رایج برای آلکالوئیدها مثل نیکوتین، معمولاً به این- ine- ختم می‌شوند. بسیاری از این نام‌ها از جنس گیاهی مشتق شده‌اند که آلکالوئید در آن وجود دارد مثل آتروپین که از آتروپا (Atropa) به دست می‌آید. نام‌های آلکالوئیدی دیگر از نام گیاه دارو یا از فعالیت فیزیولوژیکی آن مشتق می‌شود. گاهی نام آلکالوئید به خاطرآورنده‌ی نام کاشف آن ترکیب است مثل لوبلین که به افتخار گیاه شناس فرانسوی لوبل نامگذاری شده است.
با وجودی که آلکالوئیدها در بعضی حیوانات مانند مورچه‌های آتشین و وزغ وجود دارند، ولی بسیاری از آلکالوئیدها در گیاهان گلدار دیده می‌شوند و ۴۰ درصد تیره‌های گیاهی حداقل حاوی یک گونه‌ی گیاهی دارای آلکالوئید هستند. آلکالوئیدها در ۱۵ تا ۲۰ درصد گیاهان آوندی و بیشتر دولپه‌یی‌ها و نیز در برخی تیره‌های تک لپه‌یی دیده می‌شوند.
توزیع این ترکیبات نامشخص است، به طوری که همیشه در بعضی تیره‌ها وجود دارد مثل تیره‌ی خشخاش در سایرین شایع (مثل تیره‌ی آماریلیس و سداب) و در بعضی دیگر نادر است. این ترکیبات به ندرت در بازدانگان، خزه‌ها و دم اسب‌ها دیده می‌شوند و با این وجود در قارچ‌ها، شایع نیستند ولی در برخی موارد وجود دارند. به طور کلی، گیاهان یک ساله دارای مقدار زیادی آلکالوئید نسبت به گیاهان پایا هستند. مقدار کمی آلکالوئید در درختان دیده می‌شود که معمولاً ساختار ساده‌تری دارند. این ترکیبات ممکن است در تمام گیاه موجود باشند یا محدود به بعضی بافتها مثل ریشه یا پوست تنه باشند. مقدار آلکالوئید بخش‌های متفاوت یک گیاه نیز متغیر است. به عنوان مثال، نیکوتین در ریشه‌ی تنباکو تولید می‌شود ولی در برگها تجمع می‌یابد و بنابراین در برگها، مقدار آلکالوئید بیشتری یافت می‌شود.
نقش آلکالوئیدها در گیاهان
گیاهان را در برابر حشرات و علفخواران حفظ می‌کنند.
آلکالوئیدها فرآورده‌های انتهایی واکنش‌های دتوکسیفیکاسیون هستند و ترکیباتی را از بین می‌برند که ممکن است به گیاه آسیب برساند.
مواد ذخیره ای هستند که بعدها بعنوان منبع ازت یا عناصر دیگر مورد نیاز گیاه بکار می روند.
تولید آلکالوئید در گیاهان را می توان نتیجه تکامل متابولیسم گیاهان دانست. صرفنظر از مورد استفاده بودن یا نبودن آلکالوئیدها هنوز وظیفه مشخصی در گیاهان برای آنها مشخص نشده است. ممکن است آلکالوئیدها نیتجه اشتباه متابولیکی باشند و هنگامی که گیاه به مرحله نهایی سازش با محیط خود برسد بدین وسیله قادر به کنترل و عدم تولید آن می گردد. از این رو میتوان تصور کرد که آلکالوئیدها دسته ای از مواد زائد هستند که در موجودات مولد آنها باقی می مانند.
خواص دارویی آلکالوئیدها
خواص و تاثیر عمده آلکالوئید ها بر روی سیستم عصبی و خاصیت مسکنی انها مانند آلکالوئید های مرفین در خشخاش می باشد. از سایر خواص آنها می توان به خاصیت ضد سرطانی آلکالوئیدهای وین کریستین و وین بلاستین در گیاه سورنجان، ضد انقباض در گیاه تاتوره، محرک مانند کافئین در قهوه و چای ، خلسه آور مانند آلکالوئید مسکالین در کاکتوس ، ضد کرم و انگل در ریشه انار و… اشاره کرد.
در عین حال که تمامی آلکالوئیدها بر عملکرد بدن تاثیر اساسی ندارند، ولی از لحاظ دارویی بسیار متنوع میباشند.
انواع آلکالوئیدها
1. Benzylisoquinoine Alkaloids: مسیر بیوسنتزی شان از امینواسید تیروزین شروع میشود.
2. Morphinan Alkaloids: که شروع مسیر تولیدی آنها با گروه اول مشترک است و به ترکیباتی مانند کودئین و مورفین ختم میشود.
3. Terpenoid indole Alkaloids: که از تریپتوفان و ژرانیول مشتق میشوند و شامل ترکیباتی مانند وین بلاستین میباشند.
4. Purine Alkaloids: که از زانتوزین مشتق شده و کافئین تولید میشود.
5. Tropane Alkaloids: که مسیر بیوسنتزی آنها با اورنیتین شروع شده و بخشی از مسیر با مسیر تولیدی نیکوتین یکی است.

درباره‌ی دکتر ژاله تحصیلی

همچنین ببینید

آموزش تکنیکPCR

چکیده تکنیک PCR اختراع واکنش زنجیره ای پلیمراز نقطه عطفی در تاریخ علوم زیستی و پزشکی است. کاربرد PCR نه …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *